Hereditas Historiae

Website hosted by Irène Diependaal to foster some historical knowledge necessary to understand our present times

 

Fragment uit Emma - Hoedster van Wilhelmina's erfenis


Na jaren van depressieve stemmingen had koningin Sophie meer evenwicht in haar leven gevonden. In Nederland ontwikkelde zij zich tot een modelkoningin die van praktisch iedere bezienswaardigheid op de hoogte was en met grote nauwgezetheid voldeed aan haar representatieve verplichtingen. ‘De schitterendste van Neerlands Koninginnen’ zo werd zij in 1898, het inhuldigingsjaar van koningin Wilhelmina beschreven. (…)

Binnen het internationale diplomatieke netwerk, waarin zakelijke belangen samenvloeiden met persoonlijke vriendschappen, kon koningin Sophie eindelijk ook voor Nederland een staatkundig belang gaan najagen: het zoeken van een geschikte echtgenote voor de troonopvolger. Haar blik was gericht op het land dat zij bewonderde om zijn politieke instellingen: Groot-Brittannië. In een veelgeprezen artikel in het liberale Revue des Deux Mondes schreef koningin Sophie anoniem dat in Engeland voor het eerst was gebleken dat bepaalde vormen van legitimiteit en koninklijk gezag achterhaald waren in de tijd. Dankzij de moderne beginselen van liberalisme en parlementarisme was Groot-Brittannië, na een afrekening met het droit divin zoals uitgedragen door de Stuarts, onder leiding van een nieuwe dynastie, de Hannovers, gestegen tot ongekende grootheid en macht. Voor autoritaire dynastieën, zoals die heersten in Pruisen en Rusland, zag zij geen toekomst.

Koningin Sophie vond het daarom belangrijk dat haar oudste zoon goed kennis maakte met Groot-Britannië en zijn staatsinstellingen. Dankzij een kroonprinselijk huwelijk kon Nederland bovendien uit de politieke invloedssfeer van Rusland worden gehaald en in de Britse sfeer worden getrokken. Zij ergerde zich aan alle huwelijksintriges rondom Wiwill en had zelf een politiek gekleurd standpunt: ‘Hij moet met een Engelse prinses trouwen om los te kunnen raken van de langdurige Russische invloed op dit land en op deze eens zo glorieuze familie.’

In 1857 wist koningin Sophie een officiële ontmoeting met koningin Victoria en haar echtgenoot Albert te regelen. (…)

De eerste zet van een schaakspel van dynastieke politiek was gezet: de twee moeders mochten elkaar, Sophie was vol spanning of koningin Victoria bereid was om een dochter ‘af te staan’ aan een andere koninklijke moeder en prinses Alice had nadrukkelijk kennisgemaakt met haar mogelijk toekomstige schoonmoeder. Lord Clarendon kreeg van prins Albert permissie om de Nederlandse koningin aan te schrijven en kroonprins Willem formeel uit te nodigen voor een bezoek aan Groot-Brittannië. Hij hield vervolgens zowel koningin Sophie als andere penvriendinnen op de hoogte van de wederwaardigheden zonder de saillante details uit zijn roddels weg te laten. In zijn brieven aan koningin Sophie was de minister uiteraard terughoudend. Aan de hertogin van Manchester, een belangrijke politieke gastvrouw in Londen, schreef Lord Clarendon dat hij zo zijn bedenkingen had. Alice was ambitieus genoeg om koningin van Nederland te willen worden en zou die eer zeker niet aan haar jongere zusje Helena gunnen. Voordat de prins zijn gezicht kon laten zien, waren diverse verhalen over zijn gok- en drinkgedrag hem echter al vooruit gesneld. Een verstandige vrouw had Lord Clarendon verteld dat dit gedrag gebruikelijk was voor de leeftijdsfase. Het was misschien wel goed om hem met little duck Alice te laten trouwen na alle instabiliteit die hij voorheen had gekend met die ragamuffin van een vader en the existence manqué van zijn moeder als consequentie. Diverse verhalen, waar of onwaar, waren echter inmiddels wijdverspreid. Koningin Sophie beklaagde zich tegen Lord Clarendon over alle hatelijke aantijgingen. Zij waren volgens hem van Pruisische origine. Lord Clarendon dacht dat die aantijgingen niet ver van de waarheid stonden…

Inderdaad werd koningin Victoria beïnvloed door de brieven van haar oudste dochter Vicky, getrouwd met de kroonprins van Pruisen. Al in 1859 had moederlief het gemakkelijkst toegankelijke informatiekanaal ingezet toen zij geattendeerd werd op Wiwill. Vicky was weinig positief: de kroonprins was niet meer verlegen dan andere jongemannen en hij kon het niet helpen dat hij een alledaags uiterlijk had. Maar hij had aantrekkelijke blauwe ogen en witte tanden; zijn haar en zijn gelaatskleur waren in orde. In het kuuroord Baden had Vicky eerder vreselijke verhalen gehoord over Wiwills gedrag: gokken, drinken en dergelijke. Bij nadere inspectie ging zij ervan uit dat zijn slechte gedrag samenhing met zijn vrienden. Hij had niet de gelegenheid om met mensen van eigen rang om te gaan en wat kon men verwachten van een achttienjarige van zo een vader die alleen stond in de wereld? In dat geval moest iemand toch wel een zeldzaam karakter en ongebruikelijke kwaliteiten hebben om op het pad van plicht en deugd te blijven?!

Dat slechte voorbeeld, dat was Victoria met haar dochter eens. Zij wilde de prins echter eerst zélf inspecteren voordat zij hem als serieuze huwelijkskandidaat aan Alice zou voorstellen. Sarcastisch schreef zij Vicky terug dat de prins geen achttien maar twintig jaar oud was en die ‘witte tanden’ niet van hemzelf konden zijn want drie jaar geleden had zij hem met een slecht gebit gezien. De Clarendons kwamen langs en gaven koningin Victoria een brief van koningin Sophie ter inzage: haar zoon was nog niet toe aan een huwelijk en een opgelegd huwelijk zou alleen maar voor ongelukken zorgen. Een krappe paar weken later maakte desalniettemin de huwelijkskandidaat zelf zijn opwachting. Victoria was genadig in haar oordeel: de prins was beslist slim en intelligent. Hij wist met haar echtgenoot zowaar over politieke en militaire zaken te praten, iets wat hun eigen oudste zoon niet kon! Bovendien sprak de prins zijn talen goed. Als een paard was Wiwill gekeurd: zijn voorhoofd, ogen en neus waren inderdaad in orde en de tanden goed onderhouden. Helaas bezorgde zijn bijziendheid voor een angstige blik in zijn ogen. Hij had een melancholieke indruk gemaakt en Victoria toevertrouwd dat hij nooit echt een thuis had gehad. Na de dood van zijn jongere broertje had hij geen familielid meer gehad om mee samen te leven. Aangezien er geen signalen van slecht gedrag (meer) waren opgevangen was het eindoordeel dat het een jongen was om medelijden mee te hebben. De inmiddels serieuze huwelijkskandidaat had overigens nadrukkelijk naar Vicky en haar echtgenoot gevraagd.

Lord Clarendon kon dan ook aan koningin Sophie schrijven dat het bezoek een compleet succes was geweest: de prins van Oranje had het goede uiterlijk van een heer, was plezierig in de omgang en had een intelligente conversatie. Koningin Victoria en prins Albert waren blij met hem kennis te hebben gemaakt. Het was waarschijnlijk nieuws uit de tweede hand want als gevolg van een spitaanval was Lord Clarendon niet aanwezig geweest op Windsor. Hij vroeg daarom aan Lady Manchester om een zo authentiek mogelijk rapport over the Orange Boy uit te brengen.

Dat verdere nieuws vanuit Windsor was allesbehalve goed. Na zijn eerste bezoek aan het Engelse vorstenpaar in januari 1860 reisde de kroonprins uitgebreid door Engeland om het land en de staatsinstellingen te leren kennen. Daarna bezocht hij begin maart opnieuw het Engelse hof. Tegenover haar dochter Vicky in Pruisen klaagde koningin Victoria dat de Nederlandse prins bij het vervolgbezoek erg saai was geweest. Bovendien had hij zich onbehoorlijk tegen Alice gedragen! Lord Clarendon wist Lady Manchester te melden dat de prins tijdens een diner naast Alice aan een ronde tafel had gezeten en haar op een gegeven ogenblik de rug had toegekeerd. Bovendien was Alice zwaar geïrriteerd door slechte verhalen over hem in de kranten. Zij had de opperkamerheer daarom geïnstrueerd de prins niet meer te ontvangen. Lord Clarendon weet het zelf aan dodelijke vermoeidheid na al dat rondreizen en onmin met zijn Nederlandse begeleiders. De prins had naar huis gewild, maar zijn vader had anders besloten. Met veel smaak vertelde Clarendon over een verhaal van de hertogin van Cambridge. Dit aangehuwde lid van de Britse koninklijke familie had zich afgevraagd of al die verhalen over de Nederlandse kroonprins wel waar konden zijn. Zij had hem persoonlijk meegenomen naar het theater. Hij had echter geen overmatige interesse gehad voor de vele balletdanseressen en zich de gehele voorstelling rustig gehouden! Spottend vroeg Clarendon aan Lady Manchester of zij zich kon voorstellen hoe dit hem was verteld. Had de hertogin soms verwacht dat de prins doldriest vanuit de loge op het podium gesprongen zou zijn?! Maar, zo oordeelde Clarendon, de prins was geen nice fellow. Het was geen groot verlies voor our little friend Alice: zij zou hem vast en zeker hebben willen veranderen.

Eind juni bleek Alice verliefd te zijn op prins Louis van Hessen. Hij was door de Belgische koning Leopold, verwant aan prins Albert, naar voren geschoven. In brieven aan koningin Sophie bleef Lord Clarendon echter nog in dubbel opzicht de Britse diplomaat. Op 17 juni 1861 schreef hij haar dat prinses Alice zich nog altijd oriënteerde op een huwelijk met de Nederlandse kroonprins. Na een ontmoeting vond hij haar zoon bovendien in positieve zin ontwikkeld. Tegelijkertijd dankte hij haar voor een uittreksel van een brief van de Franse keizer. Een afschrift stuurde hij door aan koningin Victoria. Aan Lady Manchester schreef hij iets heel anders: de kroonprins had in het kuuroord Wiesbaden een schandaal veroorzaakt door openlijk rond te lopen met een Nederlandse dame die een jaar eerder nog met de Nederlandse koning een affaire had gehad. Dit zou de kroonprins zeker in het aanzien van koningin Victoria doen dalen!

Nog in 1863 verzekerde Lord Clarendon koningin Sophie dat de amicale en veelbelovende prins een zoon was om respect voor te hebben. Hij was beslist geliefd binnen de Engelse society. Koningin Sophie had de dubbele agenda echter goed door. In een brief aan Lady Malet twijfelde zij reeds in november 1862 aan de eerlijkheid van Clarendon. ‘Lord Clarendon speelt vals ten opzichte van mij en mijn oudste zoon. Hij heeft zoveel invloed op koningin Victoria, dat hij – indien hij wil – al haar vooroordelen zou kunnen wegnemen’.


Afbeeldingen:

Koningin-echtgenote Sophie, 1863. Franz Xaver Winterhalter.Bron: Wikipedia.

Prinses Alice, juni 1861. Royal Collection. RCIN 2900531

Kroonprins Willem. Carte de visite, ongedateerd. Bron: Koningshuis.wordpress.com.

George Villiers, vierde graaf Clarendon. Sir Francis Grant, 1843. Privé-collectie. Bron: ONDB.

Kroonprins Willem. Carte de visite, ongedateerd. A. Polman & J. Hohmann. Bron: Wikipedia.